Η Μυθολογική Διάσταση της Τροφής

 
Η μυθολογική εκδοχή
 
Έως τώρα έχουμε λάβει υπόψει πολλά στοιχεία για τις εξελίξεις της μαγειρικής τέχνης στην Ελλάδα. Οποιαδήποτε και αν ήταν η πραγματικότητα, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι θεωρούσαν ότι η μαγειρική ήταν στενά συνδεδεμένη με τον πολιτισμό. Το φαγητό μέσα στο δεδομένο πολιτισμικό πλαίσιο λειτουργεί ως ιδεολογικό και ως ιατρικό σύστημα που καθορίζει την θέση του ανθρώπου μέσα στον κόσμο.
            Ο Ελληνορωμαϊκός πολιτισμός ενέταξε το φαγητό σε πρωτεύουσα θέση στην κοσμοθεωρία του. Σε μια πρώιμη περίοδο η πολιτισμική εξέλιξη έδειξε το πώς η ανθρωπότητα εξέπεσε από ένα «χρυσό» στάδιο στο πρωτόγονο όπου αυτομάτως το φαγητό ήταν αναγκαίο για την βιολογική συντήρηση του θνητού σώματος· ένα διαφορετικό μοντέλο υπέδειξε ότι ο άνθρωπος προόδευσε από ένα πρωτόγονο στάδιο σε μια πιο εξελιγμένη ζωή.
            Για να σχηματίσουμε μια ξεκάθαρη εικόνα, πρέπει να ενσκήψουμε στην μυθολογία. Οι μύθοι εξιστορούν την έλευση συγκεκριμένων τροφών στην Ελλάδα και στην Ιταλία. Αυτό υλοποιήθηκε μέσω των θεών και της λατρείας των ηρώων. Ειδικότερης σημασίας είναι οι μύθοι που καθορίζουν την σχέση μεταξύ ανθρώπων και ζώων: ο Ηρακλής έφερε τα βόδια στον κλασικό κόσμο και ο Προμηθέας είναι αυτός που συστηματοποίησε την θυσία ζώων προς τους θεούς. Το μαγείρεμα είναι ο πυρήνας σε αυτήν την διαδικασία. Επίσης, ήταν θεμελιακό στοιχείο της ιατρικής. Όταν αναπτύχθηκε η θεωρία της πέψης από τον Ιπποκράτη και άλλους, το εν λόγω θεωρητικό μοντέλο ισοδυναμούσε με την διαδικασία μαγειρέματος φαγητού εντός του σώματος, κατά την οποία το φαγητό διαχωριζόταν στα θρεπτικά του συστατικά. Αντιστοίχως, ο Πλάτων στον Τίμαιο οικοδομεί το δικό του πρότυπο θρέψης του ανθρωπίνου σώματος.
            Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι είχαν διαφορετικές εκδοχές για την πρόοδο του ανθρώπου, από την πρωτόγονη κατάσταση στην πολιτισμένη. Ένα παράδειγμα είναι η εκδοχή του μύθου του Προμηθέα στον Ησίοδο, ο Ύμνος στην Δήμητρα, και μια μεταγενέστερη ιστορία για την έλευση του θεού Διονύσου στην Ελλάδα.
            Η ησιόδεια εκδοχή του μύθου του Προμηθέα είναι η ελληνική μεταφορά της ιστορίας του παραδείσου της Εδέμ από το βιβλίο της Γενέσεως. Τότε οι άνθρωποι έτρωγαν μαζί με τους θεούς και δεν είχαν ανάγκη από φαγητό ή θερμότητα. Έτσι, ξέσπασε διαμάχη ανάμεσα στον Προμηθέα και στον Δία. Ο Προμηθέας τότε διαχώρισε το κρέας ενός βοδιού σε άνισα κομμάτια. Ο Δίας προτίμησε τα κομμάτια που είχαν πολύ λίπος, αφήνοντας στους ανθρώπους τα χειρότερα. Οργίσθηκε και αφαίρεσε την φωτιά από τον άνθρωπο. Ο Προμηθέας έκλεψε την φωτιά από τον Δία και την επέστρεψε στον άνθρωπο. Ο Δίας όμως δεν έμεινε άπραγος· διέταξε τους θεούς να δημιουργήσουν την πρώτη γυναίκα, την Πανδώρα. Επιπλέον, ο άνδρας και η γυναίκα έπρεπε να εργασθούν στα χωράφια, αφού ο Δίας είχε αποκαλύψει τα μυστικά της ζωής που κρύβονται στο χώμα. Η ανθρωπότητα έπρεπε να καλλιεργήσει την γη για να ζήσει. Έτσι, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι σοβούσε ένα αρνητικό αίσθημα μεταξύ θεών και ανθρώπων, αφού οι πρώτοι είχαν αποκρύψει τα ζωτικά στοιχεία που ήταν απαραίτητα για να επιβιώσει ο άνθρωπος. Η τροφή έπρεπε να αποκτηθεί μετά από πολλή και σκληρή δουλειά μέσω της γεωργικής καλλιέργειας. Ο Δίας και ο Προμηθέας συγκρούσθηκαν μεταξύ τους, αλλά η ανθρωπότητα πλήρωσε το τίμημα. Η μόνη εκδήλωση υποταγής της στην θεία βούληση ήταν η θυσία των ζώων κάθε φορά που επρόκειτο να καταναλωθεί κρέας.   
            Είναι όμως ένας μύθος με πλούσια πολιτισμικά συμφραζόμενα. Η ανθρωπότητα κατείχε την φωτιά, την τέχνη του μαγειρέματος, την θυσία, την τεχνολογία, την γεωργία, και τον γάμο.  Η τελετουργία της θυσίας συνεπαγόταν την διανομή ίσων μερίδων κρέατος σε όλους τους παρευρισκομένους. Το μαγείρεμα ήταν το κέντρο του πολιτισμικού γίγνεσθαι. Το ζώο έπρεπε να είναι οικόσιτο, από το οποίο τα εντόσθια και τα κόκκαλα των μηρών παραδίδονταν στην πυρά ως προσφορά στους θεούς, ενώ το υπόλοιπο κρέας γινόταν βραστό για να καταναλωθεί. Ο Ησίοδος παρουσιάζει τον μύθο του Προμηθέα στην Θεογονία και στα Έργα και Ημέραι. Ο Όμηρος παρουσιάζει με όμοιο τρόπο περίπου την διαδικασία της θυσίας, αν και διαφοροποιείται σε ορισμένες λεπτομέρειες. Όσα ζώα δεν είναι οικόσιτα, δεν πρέπει να θυσιάζονται, όπως συνέβη με τα βόδια του Ηλίου, τα οποία φαγώθηκαν από τους συντρόφους του Οδυσσέα.[1] Η θυσία όμως δεν είχε αποτέλεσμα γιατί χρησιμοποίησαν φυσικά προϊόντα, όπως φύλλα δρυός και νερό, αντί για σιτάρι και κρασί, όπως αναφέρει ο Όμηρος. Ακόμη, τα βόδια δεν ήταν οικόσιτα αλλά θεϊκά. Ο μύθος του Προμηθέα παραδίδει μια εκδοχή της σχέσης των ανθρώπων με τους θεούς, επεξηγώντας παράλληλα την «καταγωγή» του ελληνικού θυσιαστικού τελετουργικού. Άλλοι τρεις μύθοι εξηγούν πώς οι Έλληνες απέκτησαν βόδια, σιτάρι και κρασί εξ αιτίας κάποιου ημιθέου. Η αντιπαράθεση Δία και Προμηθέα συνέβη στην μυθική Μυκώνη, κοντά στην αρχαία Σικυώνα. Οι μύθοι, που προαναφέραμε, δίδουν έμφαση στην εισαγωγή νέων ειδών στον Μεσογειακό κόσμο.
            Τα βόδια εισήχθησαν στην Ελλάδα από τον ημίθεο ήρωα Ηρακλή. Ένας από τους άθλους που έπρεπε να εκτελέσει ήταν να κλέψει τα βόδια του τρικέφαλου τέρατος Γηρυόνη, ο οποίος ζούσε σε κάποιο νησί του Ατλαντικού. Οδηγώντας τα βόδια προς την Ελλάδα, ίδρυσε κάποιους λατρευτικούς βωμούς προκειμένου να θυσιάσει· σε αυτά τα μέρη σχηματίσθηκαν συν τω χρόνω οικισμοί. Ένας από αυτούς ήταν η Ρώμη, με τον βωμό Ara Maxima. Εκεί ο Ηρακλής σκότωσε τον τερατώδη βοσκό Κάκο, ο οποίος ζούσε σε μια σπηλιά και προσπάθησε να κλέψει τα βόδια. Ο μύθος αυτός δεικνύει τον τρόπο με τον οποίον εισήχθη μια ζωτική τροφή στην Ελλάδα. Το ταξίδι και η άφιξη αυτής της καινοφανούς τροφής συνδέθηκε με την θρησκευτική λατρεία και τις εορτές. Μύθος και θρησκεία είναι αδιαίρετα.      
            Το σιτάρι ήλθε στην Ελλάδα από την θεά Δήμητρα και τον σύζυγό της Τριπτόλεμο. Είναι γνωστό ότι ο Σοφοκλής είχε γράψει μία τραγωδία, με τίτλο Τριπτόλεμος, στην οποία αποκαλύπτεται η διάδοση της λατρείας του εν λόγω ήρωα μέσω της Μικράς Ασίας. Από το κείμενο αυτό επιβιώνουν μόνον ολίγες λέξεις στους Δειπνοσοφιστές του Αθηναίου, οι οποίες αναφέρονται σε ποικίλες τροφές που είχαν ως βάση τους τα δημητριακά, όπως το ρύζι και την μπύρα, αλλά και στον γάρο, την γνωστή «ψαρόσαλτσα». Όταν καθιερώθηκε η καλλιέργεια των δημητριακών στην Ελλάδα, οι Έλληνες τίμησαν τον Τριπτόλεμο, την Δήμητρα, και την κόρη της, Περσεφόνη, ιδρύοντας πολλά λατρευτικά κέντρα, με το σπουδαιότερο από όλα να ευρίσκεται στην Ελευσίνα. Εκεί αναπτύχθηκε μια μυστική λατρεία, τα Ελευσίνια Μυστήρια, κατά τα οποία η ζωή του καλαμποκιού συνδέθηκε με την ζωή του ανθρώπου. Όσοι συμμετείχαν σε αυτά τα μυστήρια, αποκτούσαν, τρόπον τινά, πρόσβαση σε μια μετά θάνατον ζωή. Ο μύθος της απαγωγής της Περσεφόνης παραδίδεται από τον Ομηρικό Ύμνο στην Δήμητρα. Σε αυτό το κείμενο παρουσιάζεται η σχέση ζωής και θανάτου της Περσεφόνης, η ωρίμανση του καλομποκιού, και η εξάρτηση της ανθρωπότητας από τις δύο θέες των δημητριακών: όταν η Δήμητρα θρηνεί, επέρχεται λιμός. Η θεά Δήμητρα λατρευόταν στα Θεσμοφόρια, μια εορτή στην αρχαία Αθήνα, στην οποία η θεά συνδεόταν με την καθιέρωση των κοινωνικών θεσμών, σύμφωνα με τους οποίους ζούσαν οι άνθρωποι.
            Άλλος ένας μύθος που σχετίζεται με την τροφή είναι αυτός του Διονύσου, του θεού του κρασιού. Στον πρόλογο των Βακχών του Ευριπίδη ο θεός αφηγείται το ταξίδι του μέσω της Ασίας και το πώς έφερε την γνώση παραγωγής του κρασιού. Κατέφθασε στην Θήβα, όπου τιμώρησε την βασιλική οικογένεια που δεν αποδέχθηκε την θεϊκότητά του. Διαφορετικές εκδοχές του μύθου εξιστορούν την άφιξη του θεού στην Αττική. Ο Ικάριος δέχθηκε να μάθει την παραγωγή του κρασιού, αλλά όταν το προσέφερε στους χωρικούς, αυτοί μέθυσαν και τον σκότωσαν γιατί θεώρησαν ότι τούς έκανε μάγια. Η κόρη του, Ηριγόνη, αυτοκτόνησε. Έτσι, το κρασί συνδέθηκε με τον θάνατο· ο Διόνυσος λοιπόν υπήρξε και θεός του Κάτω Κόσμου.    
            Το βοδινό κρέας, τα δημητριακά και το κρασί από περιοχές εκτός της Μεσογείου ήταν καθοριστικές για την διαμόρφωση του Ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Δεν λειτουργούσαν όμως όλα το ίδιο στο κοινωνικό πλαίσιο. Τα δημητριακά αποτελούσαν την σταθερή και καθημερινή τροφή. Το βοδινό κρέας καταναλωνόταν όχι τόσο συχνά και μόνον σε ειδικές περιστάσεις (θυσίες). Το κρασί ήταν ένα προϊόν για ημερήσια και συνεχή κατανάλωση, το οποίο όμως αντιμετωπιζόταν με σεβασμό λόγω της μέθης που προκαλούσε.  
            Αυτές οι εκδοχές της ανάπτυξης του πολιτισμού και της καθιέρωσης καθημερινών τροφών διαμόρφωσαν ορισμένες βασικές αρχές. Η τροφή αποκτάται δύσκολα από την γη, καταβάλλοντας πάρα πολύ κόπο. Η επιτυχία δεν είναι δεδομένη χωρίς την βοήθεια των θεών· οι θεοί βοηθούν όμως με πολύ αυστηρά κριτήρια. Οι τροφές που εισάγονται στην Ελλάδα και στην Ιταλία δεν είναι μόνον αποδεικτικά στοιχεία της ανάπτυξης του εμπορίου κατά τους ιστορικούς χρόνους, αλλά και συνιστούν τον πυρήνα μιας σημαντικής μυθολογικής παράδοσης. Οι εξελίξεις στην γαστρονομία και στον πολιτισμό γενικότερα επιφέρουν πλεονεκτήματα αλλά και προβλήματα.